Header fietser

Nieuws

Artikel - 1 december 2020

Politieke partijen: sterke overheid in onzekere tijd

Analyse verkiezingsprogramma’s politieke partijen

Circulaire economie heeft de aandacht van politieke partijen. Dat blijkt uit een analyse van de verkiezingsprogramma’s voor de Tweede Kamer. Links en rechts zijn het erover eens: deze onzekere tijd vraagt om een sterke overheid die keuzes durft maken en normen uitdraagt. Of dit ook opgaat voor de circulaire economie zal de toekomst uitwijzen.

Nederland kiest op 17 maart 2021 een nieuwe Tweede Kamer. Veel politieke partijen presenteerden de afgelopen weken hun concept-verkiezingsprogramma’s. Om de verschillen en overeenkomsten te analyseren vergeleken we de volgende programma’s: CDA, CU, D66, GL, PvdD, PvdA, SGP, SP en VVD. Twee partijen, PVV en FVD, hadden (nog) geen programma uitgebracht. Een eerste scan oogt positief. Vergeleken met de voorgaande verkiezingen in 2017 lijkt circulair in opkomst en ingeburgerd in het politiek jargon. Het woord komt bijna zestig keer voor, tegen 33 keer in 2017. Toch is bescheidenheid op zijn plaats: de circulaire economie zal ook deze verkiezingen geen rol van betekenis spelen. De onderlinge verschillen zijn groot. D66 benoemt circulair maar liefst vijftien keer, terwijl CDA en VVD het thema slechts zijdelings belichten. Had CDA in 2017 nog een aparte paragraaf ‘Naar een circulaire economie’, ditmaal blijft het thema beperkt tot één melding en dan in relatie tot kringlooplandbouw.

Nederland kiest op 17 maart 2021 een nieuwe Tweede Kamer

Weinig kwantitatieve doelen

Nagenoeg alle partijen stellen dat we in Nederland toewerken naar een circulaire economie. Het tempo en de wijze waarop blijft vaak hangen in algemeenheden. Ambities blijven beperkt tot ‘versnellen’, ‘in één generatie’ of ‘zoveel mogelijk hergebruiken’. Slechts enkele partijen benoemen kwantitatieve afvaldoelen. D66 wil, naast het reeds gestelde kabinetsdoel van circulair in 2050, een tussentijds doel van 30 procent minder grondstoffen in 2025. GL en PvdD willen vijf jaar later, in 2030, al de helft minder grondstoffen gebruiken. Van PvdD moeten tegen die tijd alle grondstoffen worden hergebruikt. Traditiegetrouw rapporteren de partijen aan de linkerzijde - D66, GL, PvdA en PvdD - het meest uitgebreid en concreet over duurzaamheid.

Ontwerp van producten

Wat opvalt is de intrede van producenten in passages over circulaire economie. De politiek ziet in dat producenten een belangrijke rol spelen in het sluiten van ketens. Vier partijen - CU, D66, PvdD en PvdA - stellen expliciet dat producenten al bij het ontwerp van producten oog moeten hebben voor recycling. D66 herhaalt het maar liefst drie keer op één pagina. Vrijblijvend blijft die rol niet altijd. VVD wil ‘verdere eisen stellen aan verpakkingen, materialen en producten’, en wel op Europees niveau. GL wil fabrikanten verplichten om een ‘oplopend percentage gerecyclede materialen te gebruiken’. De partij wil bijvoorbeeld dat in 2030 de helft van plastic producten en verpakkingen bestaat uit gerecycled plastic.

Hoogwaardige recycling

Zowel CDA als D66 benoemen het ‘recht op reparatie’. CDA wil daarmee ‘hogere kwaliteitseisen afdwingen voor gebruiksproducten’ en ‘in Europees verband strengere eisen stellen aan duurzame productie en kwaliteit van tal van producten’. Dat het thema kwaliteit gekoppeld wordt aan recycling klinkt de afvalbranche als muziek in de oren. Veelzeggend is ook de toevoeging van het begrip ‘hoogwaardige’ aan recycling, zoals PvdA en VVD doen. Het geeft aan dat deze partijen kiezen voor kwaliteit.

Zichtbare impact van producten

Actiepunten die vaak terugkomen: statiegeld uitbreiden naar onder meer blikjes en kleine PET-flessen - maar liefst zeven partijen benoemen dit, tegen twee partijen in de verkiezingsprogramma’s uit 2017 - voedselverspilling (CU, PvdD, SGP, SP) en het terugdringen van zwerfafval (CDA, CU, D66, GL, PvdD, SGP). D66 onderscheidt zich met een aparte paragraaf over de impact van producten. Onder meer een digitaal productpaspoort en product-tracking moeten helpen om de impact zichtbaar te krijgen. PvdA wil producten voorzien van een label met de sociale en ecologische belasting die nodig is om het product te maken.

Goede voorbeeld geven

De overheid moet met haar inkopen en aanbestedingen het goede voorbeeld geven, noteren meerdere partijen in hun programma. Zet de enorme inkoopmacht van 60 miljard euro per jaar in, stelt bijvoorbeeld de CU. Sommigen koppelen er een deadline aan: D66 wil de helft van de inkoop circulair in 2025, PvdD wil 100 procent duurzaam en fair trade in 2030. En dan niet alleen voor openbare lichamen, maar ook voor anderen, zoals netbeheerders, drinkwaterbedrijven en luchthavens.

Klimaat en energie

Meer aandacht dan circulariteit krijgen de thema’s klimaat en energie, voor de afvalsector van belang als duurzame energieleverancier. De partijen halen eensgezind het klimaatakkoord van Parijs aan, waarbij het klimaat- en energiebeleid gereduceerd is tot CO2-reductie. Over de hoogte van de CO2-lat lopen de ambities uiteen. De Klimaatwet uit 2019 stelt als doel: 49 procent CO2-reductie in 2030 ten opzichte van 1990. D66, GL, PvdA en PvdD willen meer en sneller. D66 en PvdA ambiëren bijvoorbeeld 55 procent reductie. Opvallend is de opkomst van kernenergie als duurzame energiebron. CDA noemt het ‘een serieuze optie’, VVD zelfs ‘onmisbaar’ voor het halen van klimaatdoelen. GL, PvdA en PvdD wijzen de optie af.

Afscheid neoliberale marktdenken

De huidige, onzekere coronatijd vraagt om een sterke overheid. Ook de liberale hoek – traditiegetrouw voor een minimale overheidsbemoeienis – bepleit nu meer sturing. VVD is voor een sterke in plaats van een zich terugtrekkende overheid. De partij zet op economisch terrein een stapje naar het midden en neemt afscheid van het neoliberale marktdenken. Of de liberale partij ook voor thema’s als circulariteit en duurzaamheid de overheidsteugels strakker aantrekt, blijkt niet direct uit het programma. Misschien meer uit wat er ontbreekt. Onder de kop ‘milieu’ schreef VVD in 2017 dat de partij niet kiest voor ‘verboden en betuttelende, belemmerende regels en procedures’. Dergelijke passages zijn ditmaal niet terug te vinden. ‘Het gaat om het pragmatisch oplossen van problemen’, stelt VVD nu over het klimaatbeleid. Ook D66, tevens een liberale partij, spreekt nadrukkelijk van een ‘sterke overheid’.

Kritisch over biomassa

Gebruik van biomassa voor het opwekken van elektriciteit en warmte krijgt weinig steun. CU, D66, GL, PvdA, PvdD, SP, SGP, VVD: allemaal willen ze het verbranden van biomassa voor warmte of elektriciteit aan banden leggen. Stop de subsidies, luidt het pleidooi. ‘We kunnen biomassa beter benutten als grondstof’, schrijft D66. Hoewel de partijen hiermee vooral het kappen van bomen willen tegengaan, kan het sluiten van biomassacentrales en het stoppen van subsidies ook het benutten van reststromen, zoals afvalhout, benadelen.

Grote vervuilers betalen

Dan de fiscale maatregelen en het kostenplaatje. Wie krijgt de rekening gepresenteerd? Het principe ‘de vervuiler betaalt’ wordt breed gedragen, vooral waar het de grote vervuilers aangaat. ‘De grootste vervuilers betalen de zwaarste lasten’, stelt PvdD. D66 schrijft: ‘De afvalheffing gaat omhoog voor bedrijven die veel afval produceren.’
Meerdere milieubelastingen komen aan bod. PvdA en SGP willen de verpakkingsbelasting nieuw leven inblazen. CU en GL brengen de afvalstoffenbelasting ter sprake. Die moet van hen omhoog voor het storten en verbranden van afval. Als het aan GL en SGP ligt, komt er ook een grondstoffenbelasting voor fabrikanten, al wil SGP dat op Europees niveau. Andere partijen blijven vager over fiscale maatregelen. Zo wil SP de ‘overgang van de verpakkingsindustrie naar een circulaire economie stimuleren met belastingmaatregelen’. PvdD spreekt van een prijsdifferentiatie om gerecyclede grondstoffen goedkoper te maken dan primaire grondstoffen.

Lastenverlichting

Waar de rekening niet terecht mag komen is de ‘gewone man’. Door de coronacrisis ziet het economische overheidsplaatje er niet rooskleurig uit. De pandemie raakt de wereldeconomie, maar op korte termijn bezuinigen of de lasten verhogen zien de partijen niet zitten. Hetzelfde geldt voor verduurzaming. ‘Het verduurzamen van Nederland mag niet leiden tot lastenverzwaringen voor middeninkomens of mkb’, stelt VVD. De stijgende (woon)lasten - waaronder de afvalstoffenheffing die vorig jaar met een record van gemiddeld 9,5 procent steeg - baren meerdere partijen zorgen. Lastenverlichting krijgt eerder prioriteit dan lastenverzwaring. Maar het blijven natuurlijk verkiezingsprogramma’s, geschreven in campagnetijd, waarin partijen een lonkend perspectief willen bieden. Het coalitieakkoord na de verkiezingen zal uitwijzen welke ambities overeind blijven.

Wat willen de politieke partijen?

Greep uit de verkiezingsprogramma’s van negen politieke partijen:

CDA

  • een omvangrijk crisis- en herstelpakket voor investeringen in onder meer innovatie en duurzaamheid
  • een nationaal plan voor twaalf provinciale icoonprojecten op het terrein van duurzaamheid en schone energie
  • versnelde overgang naar een betaalbare, duurzame energiemix
  • hogere kwaliteitseisen afdwingen met een ‘recht op reparatie’

ChristenUnie

  • vooroplopen bij de transitie naar een schone en circulaire economie
  • in één generatie een volledig duurzame energievoorziening bewerkstellingen
  • overheid koopt 100% duurzaam en verantwoord in
  • regels voor het ontwerp van producten aanscherpen
  • zorgen voor resultaatverplichting voor bedrijven, onder meer voor de verpakkingsindustrie, supermarkten en de afvalsector
  • nieuwe doelstellingen voor terugwinning en recycling, bijvoorbeeld voor waardevolle metalen en mineralen
  • hogere heffing invoeren op afvalstort en afvalverbranding
  • statiegeld uitbreiden naar kleine PET-flessen

D66

  • in 2025 al 30 procent minder nieuwe grondstoffen, in 2050 klimaatneutraal en circulair
  • bij ontwerp van product aandacht besteden aan hergebruik
  • producenten verantwoordelijk maken voor verduurzaming van belangrijkste bouwmaterialen met een uniforme meetmethode voor circulariteit
  • overheden vanaf 2025 de helft van hun inkoop circulair
  • afvalheffing verhogen voor bedrijven die veel afval produceren
  • naast statiegeld op flesjes ook statiegeld op blikjes invoeren
  • risicovolle en afvalverwerkende bedrijven moeten zelf maatregelen nemen tegen milieuschade bij faillissement
  • elk product krijgt een digitaal productpaspoort
  • informatie over circulaire prestaties opnemen in jaarverslagen van bedrijven

GroenLinks

  • de overheid koopt in 2030 volledig circulair in
  • in 2030 60 procent minder CO2 en andere broeikasgassen
  • bedrijven die hun producten hier verkopen, gebruiken in 2030 de helft minder grondstoffen en zijn uiterlijk in 2050 circulair
  • afvalstoffenbelasting verhogen voor storten en verbranden, en grondstoffenbelasting voor fabrikanten
  • verplicht een oplopend percentage gerecyclede materialen gebruiken
  • Klimaatfonds oprichten van 60 miljard euro en CO2-belasting invoeren
  • normen stellen voor het gebruik van circulaire bouwmaterialen
  • statiegeld op blikjes en glazen wijnflessen invoeren
  • in 2030 50 procent van plastic producten en verpakkingen uit gerecycled plastic
  • onzinplastic, zoals plastic theezakjes, verbieden en gratis plastic, zoals koffiebekers, aan banden leggen

PvdA

  • CO2-reductie van tenminste 55 procent in 2030
  • verbod wegwerpplastic en invoeren verpakkingsbelasting
  • uitbreiden statiegeld naar blikjes
  • producten voorzien van een label met de sociale en ecologische belasting die nodig is om het product te maken
  • stimuleren afvalbranche door te komen met nieuwe duurzame verdienmodellen met secundaire grondstoffen
  • inzetten op hoogwaardige recycling
  • overheid loopt voorop bij het duurzaam, circulair en sociaal inkopen van diensten en producten
  • nieuwe Europese eisen in de Ecodesign richtlijn om producten opnieuw te gebruiken en te herstellen

Partij voor de Dieren

  • in 2030 gebruik grondstoffen gehalveerd en alle grondstoffen hergebruikt
  • prijsdifferentiatie om gerecyclede grondstoffen goedkoper te maken dan primaire grondstoffen
  • verbod op wegwerpplastic en belasting op niet-gerecycled plastic invoeren
  • strengere eisen voor ontwerp van nieuwe producten
  • statiegeld uitbreiden naar kleine (plastic) flesjes, blikjes en wegwerpbekers
  • verplicht materialenpaspoort voor de industrie en de bouw
  • in Rijksbegroting naast de uitgavenplafonds ook een grondstoffenplafond
  • voorkomen afhankelijkheid van afvalverbranding voor warmtevoorziening
  • maatregelen nemen tegen zwerfafval en illegale dump van grofvuil

SGP

  • Europese regels aanpassen zodat onderdelen van apparaten eenvoudiger vervangen kunnen worden
  • investeren in pilots met circulariteit
  • circulaire economie bevorderen door onder andere slimme afvalrecycling
  • leasen van goederen stimuleren met verlaagd btw-tarief
  • hergebruik stimuleren met Europese productnormen en/of grondstofheffingen
  • producenten een financiële bijdrage laten leveren aan het recyclen van afval van scholen, instellingen en bedrijven
  • statiegeldregeling voor kleine flesjes en blikjes invoeren
  • een adequate verpakkingenbelasting invoeren

SP

  • toewerken naar een circulaire economie
  • statiegeld voor blikjes en kleine plastic flesjes invoeren
  • hard optreden tegen illegaal afvaltransport
  • overheid koopt voortaan altijd duurzaam in
  • serieus werk maken van gebruik van (duurzame) restwarmte
  • in 2050 een CO2-neutrale samenleving, indien mogelijk al in 2040

VVD

  • toewerken naar circulaire economie
  • in 2050 voldoen aan internationale klimaatafspraken
  • bevorderen van hoogwaardige recycling, hergebruik en langer productgebruik
  • meer experimenteerruimte in wet- en regelgeving
  • vereenvoudigen van begrippen en regels omtrent afval
  • op Europees niveau verdere eisen stellen aan verpakkingen, materialen en producten
  • substantiële uitbreiding van aandeel duurzame energie

Onze nieuwsbrief
ontvangen?

Auteur
Addo van der Eijk - @copyright

Addo van der Eijk op LinkedIn

Fons Potters

Contactpersoon
Fons Potters

Fons Potters op LinkedIn

Circulaire economie

Circulaire economie

Klimaat

Klimaat

Europa

Europa

Recycling en restmaterialen

Recycling en restmaterialen

Duurzame energie

Duurzame energie