'Resource efficiency leidt ons uit de crisis'

Eurocommissaris Potocnik over zijn stokpaardje

Artikel - 26 juni 2013

Afval als nieuwe grondstof vormt het hoofdbestanddeel van de anderhalf jaar terug verschenen Roadmap to a Resource-Efficient Europe. Tot maatregelen om die ambitie handen en voeten te geven, is het echter nog niet gekomen. Toch heeft eurocommissaris Janez Potocnik nog aardig wat ijzers in het vuur. De Sloveen geeft zelf tekst en uitleg.

Door Pieter van den Brand

Op de vraag of de economische crisis zijn ambities niet heeft getorpedeerd, reageert hij gedreven. “Meer politiek leiders zouden in moeten zien dat efficiënt omgaan met grondstoffen de uitweg uit deze crisis biedt en ons zal helpen de weg in te slaan naar duurzame groei.” Eurocommissaris Janez Potocnik stoort zich aan politici die menen dat een efficiënt gebruik van grondstoffen een luxe is in een tijd waarin de aandacht ligt op economische groei en het creëren van banen. “De snelst groeiende onderdelen van onze economie zijn juist de bedrijfstakken die zuinig met hun grondstoffen omspringen, zoals de recyclingsector en de waterketen. Als we efficiënt met grondstoffen omgaan, levert dat kostenbesparing op en verbetert onze concurrentiepositie. Ik blijf erop hameren dat we niet langer kunnen wachten. In sommige sectoren is de grondstoffenschaarste acuut aan het worden. De prijzen voor primaire grondstoffen nemen snel toe. Bijna negentig procent van de Europese ondernemers verwacht dat die prijsstijging verder zal doorzetten. Het zal moeilijker en duurder worden hun bedrijf voort te zetten en succesvol te concurreren.”

Lees meer »

Dat dit besef niet door iedereen wordt gevoeld, geeft Potocnik toe, is de grootste hindernis voor zijn ambities. De brede maatschappelijke consensus die hij nodig heeft onder beleidsmakers, industrie en maatschappelijke organisaties, verwacht de europoliticus te vinden in het eind vorig jaar opgerichte European Resource Efficiency Platform (EREP). Met EREP wil hij het onderwerp resource efficiency uit de milieuhoek halen. Naast vijf ministers uit de lidstaten en vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven, onder wie ceo Paul Polman van Unilever, zijn Potocniks collega-commissarissen Olli Rehn (economie) en Antonio Tajani (industriebeleid) van de partij. Voorlopig lijkt het bij open consultaties, debatten, evenementen, onderzoek en beleidsstudies te blijven. Maar het is de bedoeling, licht Potocnik toe, dat EREP medio juni met een uitgewerkte lijst van beleidsaanbevelingen op de korte termijn komt. “Het kost inderdaad tijd, maar ik ervaar het als uiterst nuttig om in een uiteenlopend veld van belangen aan een breed draagvlak voor resource efficiency te bouwen. Het commitment is er. Ik denk dat alle deelnemers vanuit hun eigen achtergrond inzien dat ze een bijdrage kunnen leveren aan een efficiënt gebruik van grondstoffen.”

Grondstof

In de in september 2011 verschenen Roadmap to a Resource-Efficient Europe heeft materiaalhergebruik een belangrijke rol. Afval is volgens Potocnik een nieuwe grondstof waar we niet omheen kunnen. Er ligt een enorm potentieel om efficiënt veel secundaire materialen terug te winnen. Bijna twee jaar later liggen er desondanks nog geen concrete maatregelen om de rol van afval als nieuwe grondstof te stimuleren. Potocnik verwacht echter veel van de herziening van de Kaderrichtlijn Afvalstoffen (KRA) die hij in 2014 hoopt af te ronden. “In de Europese wetgeving staat afval nu als een eindprobleem beschreven, maar we gaan toe naar een definitie van afval als grondstof”, vat de eurocommissaris voor milieu de kern van de herziening samen. Potocnik wil de recyclingdoelen en de rapportage daarover door de EU-lidstaten harmoniseren en hij wil de lat voor recycling hoger leggen om hoogwaardige recycling te stimuleren. “De afvalwetgeving moet hiervoor de juiste signalen afgeven en niet langer aanzetten tot storten en verbranden zonder energieterugwinning.”
Eerder werd vanuit het Europees Parlement al een aantal concrete voorstellen gedaan. Zo werd gepleit voor een laag BTW-tarief op gerecyclede materialen om die goedkoper en concurrerender te maken dan primair materiaal. Potocnik  zegt echter geen plannen te hebben specifieke instrumenten voor de markt voor secundaire materialen te ontwikkelen. “Mijn prioriteit ligt bij het aanjagen en financieren van de gescheiden inzameling van huishoudelijk afval. En dan met name in die landen waar dit moeizaam van de grond komt, zoals in de Oost-Europese landen en in Griekenland en Italië. Dat doe ik liever dan dat ik in markten ga interveniëren. Het is ook veel effectiever.” De verschillen tussen de EU-landen zijn groot. Implementatie van de afvalhiërarchie is dan ook een belangrijk aandachtspunt, stelt Potocnik.
Een ander concreet voorbeeld is een ‘Schengen’-verdrag voor afval, zodat afvalstromen ongehinderd de EU-landsgrenzen kunnen passeren. Dat is mede van belang vanuit het oogpunt dat Noord-Europese bedrijven nog heel wat afval uit Zuid- en Oost-Europa kunnen recyclen. “De interne markt voor recyclingactiviteiten werkt inderdaad niet goed”, zegt Potocnik, “maar dat komt niet door het ontbreken van een Schengen-zone. We hebben al de Waste Shipment Regulation. In de praktijk werkt deze regelgeving niet, omdat de markt lijdt onder illegale free-riders die hun afval naar lidstaten brengen waar onvoldoende controle is. Ik kom binnenkort met voorstellen de inspectie van afvaltransporten te versterken. Om de Europese recyclingmarkt goed te laten functioneren moet afval naar de plek met de meest geschikte recyclingfaciliteiten kunnen gaan, ook al bevindt die locatie zich in een ander EU-land. Dat zal hoogwaardige verwerking een prikkel geven.”

Eurocommissaris Janez Potocnik: ‘We kunnen niet langer wachten’ (foto: Europese Commissie)

Judith Merkies: 'Aan "oude" knoppen draaien werkt niet meer'

Liever vandaag nog dan morgen zou Judith Merkies, PvdA-Europarlementariër voor milieu, klimaat en grondstoffen, willen zien dat haar concept van de ‘lease samenleving’ brede navolging krijgt. Hierin blijven producenten eigenaar van hun producten en nemen zij die na verloop van tijd weer terug. Zo blijven ze verzekerd van voldoende grondstoffen. Desso least zo zijn tapijten, Mud Jeans zijn spijkerbroeken en Philips zijn lampen (‘pay-per-lux’). Het gerenommeerde Wuppertal-instituut heeft het concept doorgerekend in opdracht van het Europees Parlement. “De conclusie is dat een deel van onze economie hier al op een of andere manier mee bezig is en dat het concept grote kansen biedt die we breed op zouden moeten pakken. De Europese Commissie zou het gebruik van secundaire grondstoffen moeten stimuleren door de wet te veranderen en producenten tot op molecuulniveau voor hun producten verantwoordelijk te maken. Ze zouden dan gek zijn als ze geen eco-efficiënt ontworpen producten maken die zich makkelijk uit elkaar laten halen. Veel bedrijven snappen zelf wel dat ze hun businessmodellen moeten veranderen, omdat ze anders tegen een muur aanlopen.” De aarzeling om met wetgeving te komen, verklaart Merkies met wat zij de ‘crisis-check’ noemt. “Elk voorstel dat het concurrentievermogen van Europa aan zou kunnen tasten, komt er niet door. Velen denken dat milieuwetgeving de vijand is. Potocnik is een visionair, maar hij is niet bij machte in crisistijd voldoende draagvlak voor zijn plannen te vinden. Terwijl je ziet dat draaien aan de ‘oude’ knoppen niet meer werkt. De lineaire economie piept en kraakt in zijn voegen. Het is de hoogste tijd naar nieuwe bedrijfsmodellen om te zien.”

Bas Eickhout: 'Korte-termijndenken overheerst'

Volgens Europarlementariër Bas Eickhout, lid van de Europese Groenen, had eurocommissaris Potocnik tot 2012 het tij mee. Resource efficiency, een van zijn prioriteiten, is tot een van de hoofdpunten van de 2020-strategie van de Europese Commissie gebombardeerd, “maar de economische crisis heeft roet in het eten gegooid.” Potocniks collega Tajani doet dan wel mee aan EREP, constateert Eickhout, maar de Italiaan is een traditioneel en geen innovatief denker. “Om de crisis op te lossen, wil Tajani teruggrijpen op ouderwetse maatregelen, zoals het opvoeren van de productie. Hij gelooft helemaal niet in resource efficiency. Onterecht, want grondstoffenschaarste is typisch een probleem voor Europa, dat voor honderden miljarden euro’s aan grondstoffen importeert. De fundamentele discussie om de economie om te vormen, wordt niet gevoerd.” Ook de bedrijven die meedoen aan EREP stellen zich volgens Eickhout defensief op. “Ze praten graag over het onderwerp en zeggen hardop dat efficiënt omgaan met grondstoffen belangrijk is, maar concrete maatregelen in die richting werken ze tegen. Beprijzing van grondstoffen zou recycling profijtelijker maken, maar zet de huidige economie op zijn kop. Bedrijven zijn bang dat hun grondstoffen duurder worden. Ook hier overwint het korte-termijndenken.” Terwijl de Europese Commissie zich prima in zou kunnen spannen om vraag en aanbod te faciliteren, aldus Eickhout. “De afvalsector laat indrukwekkende innovaties zien, neem het recyclen van kunstgras. Een keur aan nieuwe secundaire grondstoffen dient zich aan, maar veel bedrijven zijn nog onvoldoende van het bestaan van deze producten op de hoogte. De Europese Commissie zou de innovatiegelden erop in moeten zetten deze partijen bij elkaar te brengen.”

Efficiënt omgaan met grondstoffen zal helpen de weg in te slaan naar duurzame groei (foto: iStockphoto)

Gerben Jan Gerbrandy: 'Het urgentiegevoel ontbreekt'

D66-Europarlementariër Gerben Jan Gerbrandy constateert dat resource efficiency behoorlijk in het slop is geraakt. “Het logische vervolg van de roadmap is met wetgeving te komen, maar dat gebeurt niet. Kijk hoe er nu met de aanpak van plastic tasjes in supermarkten getalmd wordt. Landen als Ierland en Italië willen wel, maar voorzien juridische problemen. De Europese Commissie komt maar niet met een standpunt.” Afgelopen maart publiceerde de Commissie al wel een ‘green paper’ over kunststofafval, bestemd voor de lidstaten, het Europees Parlement en andere geïnteresseerde partijen om hun visie te geven op de hierin gedane suggesties. “Het consultatiedocument is er nu, maar het gaat allemaal erg langzaam”, zegt Gerbrandy. Wat ook geldt voor de herziening van de afvalwetgeving. Vanwege de Europese verkiezingen is Gerbrandy’s angst groot dat het 2015 of mogelijk 2016 zal worden. “De verschillen tussen de EU-landen zullen eerder groter dan kleiner worden.” Volgens Gerbrandy, zelf lid van EREP, slaagt Potocnik er juist niet in het onderwerp resource efficiency uit de milieuhoek te halen. “De ministers die vanuit de EU-landen deelnemen, hebben allen de milieu-portefeuille. In de Commissie heerst grote onenigheid. Tijdens de presentatie van het manifest van EREP eind vorig jaar kwam eurocommissaris Tajani tien minuten opdraven met een obligaat, nietszeggend praatje. Tijdens andere bijeenkomsten van het platform deden zijn medewerkers er achter de schermen alles aan om de ambities zo laag mogelijk te houden. Het urgentiegevoel ontbreekt, maar zonder aandacht voor verduurzaming zal de concurrentiepositie van de Europese industrie alleen maar afnemen.”

"Implementatie van de afvalhiërarchie is een belangrijk aandachtspunt."
Janez Potočnik - Europese Commissie
"De economische crisis heeft roet in het eten gegooid."
Bas Eickhout - Europarlementariër GroenLinks
"In de Commissie heerst grote onenigheid."
Gerben Jan Gerbrandy - Europarlementariër D66
"De lineaire economie piept en kraakt in zijn voegen."
Judith Merkies - Europarlementariër PvdA