Autarkisch Europa

European Innovation Partnership (EIP) Grondstoffen

Artikel - 22 maart 2013

Grondstoffenzekerheid. Dat is wat het kersverse European Innovation Partnership (EIP) Grondstoffen wil bereiken. Overheden, bedrijven en kennisinstellingen zoeken binnen het programma naar innovatieve oplossingen om grondstoffen beschikbaar en betaalbaar te houden. Recycling is zo’n oplossing.

Door René Didde

European Innovation Partnership (EIP) GrondstoffenDe Europese Commissie maakt zich zorgen over de toekomstige toegankelijkheid die de Europese industrie heeft tot grondstoffen. Veel strategische grondstoffen, zoals nikkel, zeldzame aardmetalen en fosfaat, zijn ongelijk verdeeld over de aardkorst. Voor zover ze ergens in Europa in enige substantiële hoeveelheden aanwezig zijn, stuit de winning ervan niet zelden op ecologische randvoorwaarden en regelgeving, zoals met de nikkelmijnen in Scandinavië het geval is.
Om de strategische grondstoffen voor de industrie beschikbaar en betaalbaar te houden en de afhankelijkheid van de import en geopolitieke grillen te verminderen, is onlangs de European Innovation Partnership (EIP) Grondstoffen opgericht. EIP Grondstoffen is een samenwerkingsverband van overheden, bedrijven en kennisinstellingen, dat wordt aangestuurd vanuit DG Ondernemingen. Er bestaan ook andere Europese EIP’s, onder meer voor water en gezond ouder worden.

Lees meer »

Meer recycling

Méér recycling is een logische route naar een zelfvoorzienend Europa. Recycling slaat twee vliegen in één klap. Enerzijds maakt het Europa onafhankelijker van import, anderzijds lost Europa haar eigen afvalprobleem op. “Natuurlijk is recycling een bekende route, waar we zeker meer energie in gaan stoppen” zegt Peter Hoffmeyer, lid van de EIP-stuurgroep, waarin maar liefst zeven ministers van EU-lidstaten, drie DG’s van de Europese Commissie en een tiental CEO’s van internationale bedrijven zitting hebben. De stuurgroep is sinds kort bijeen. Hoffmeyer, CEO van de Duitse afvalverwerker Nehlsen AG, staat aan de vooravond van zijn eerste vergadering. Hij ambieert een gezamenlijke Europese aanpak. “Tot dusver gaat elk land een beetje zijn eigen weg op het terrein van grondstoffen. Veel landen winnen stoffen als metalen, papiervezels, glas en kunststoffen terug om ze te hergebruiken, terwijl ze in andere landen op stortplaatsen belanden”, constateert Hoffmeyer. Hij stelt voor om eerst goed te inventariseren hoe het in de 26 lidstaten is gesteld met de waardevolle afvalstromen. Ook wil hij uitzoeken welke reststoffen het meest geschikt zijn om als secundaire grondstoffen in te zetten.
Op zoek naar oplossingen kijkt het EIP Grondstoffen breder dan alleen secundaire grondstoffen. “Recycling kan innovatiever, maar je kunt het vraagstuk van schaarse grondstoffen ook oplossen door nieuwe, milieuvriendelijke mijnbouwtechnieken te ontwikkelen, waardoor de grondstoffen op grotere diepte of in meer afgelegen gebieden kunnen worden gewonnen. Ook valt het probleem op te lossen door productinnovaties, en door producten te vervangen door algemener voorkomende grondstoffen.”
Freek van Eijk van SITA voegt toe dat - naast toegang tot grondstofvoorraden buiten Europa, het optimaliseren van de Europese mijnbouw, minder verspilling en meer recycling - ook nieuwe businessmodellen onderdeel zijn van de agenda van het EIP Grondstoffen. “Denk aan nieuwe samenwerkingsverbanden of aan leaseconstructies, waarbij consumenten niet langer  producten bezitten, maar leasen. Het idee erachter is dat we niet alleen de keten sluiten, maar ook grondstoffen langer en effectiever in de keten laten circuleren, waardoor de vraag naar nieuwe grondstoffen afneemt. Leasen veroorzaakt veranderingen in het eigendom en de plek in de keten waar het afval vrijkomt”, aldus Van Eijk. Hij zit in de zogeheten EIP-sherpagroep, en behoort daarmee tot de verbindingsofficieren tussen de stuurgroep en de vijf EIP-werkgroepen.

Recycling houdt grondstoffen beschikbaar en betaalbaar (foto: Norbert Bosman)

Pilotprojecten

EIP Grondstoffen bevindt zich in de oprichtingsfase. Deze zomer moet een strategisch implementatieplan op tafel liggen, met daarin beleidsvoorstellen en aanbevelingen voor een prioritering van innovatiesubsidies. Het EIP wil onder meer dat tien innovatieve pilotprojecten worden uitgevoerd, niet alleen voor nieuwe technieken voor inzameling en recycling, maar ook voor innovatieve delving- en exploratietechnieken. “Bijvoorbeeld 3D-beelden van de ondergrond”, zegt Van Eijk. “Sommige regio’s, zoals het Erzgebirge in Saksen (Duitsland), waren honderden jaren belangrijke mijnbouwgebieden. Wat vroeger economisch niet interessant was om terug te winnen, kan vandaag de dag een aantrekkelijke bron vormen van lithium, tin of indium. Het in kaart brengen van de voorraden en het verantwoord winnen en verwerken is onderdeel van de EIP verkenning. Er zou een goede database moeten komen van de verwachte grondstofvraag en de voorraden van zowel primaire als secundaire grondstoffen. Met betere data en statistieken kan beter gestuurd worden en is een vergelijking tussen lidstaten mogelijk.’
In een van de vijf EIP-werkgroepen zit Derk Bol, programmamanager van M2I, een technisch topinstituut gelieerd aan de TU Delft. M2I verricht onderzoek naar materiaalinnovaties. Net als Hoffmeyer en Van Eijk ziet Bol in het EIP-programma innovatiekansen voor zowel recycling als vervanging. “Je kunt energie stoppen in het terugwinnen van neodymium - een zeldzaam aardmetaal dat in magneten wordt toegepast - maar je kunt ook naar vervangende grondstoffen voor high performance magneten zoeken”, aldus Bol, die ook zijn eerste EIP-vergadering nog moet bijwonen. Volgens hem moeten de EIP-proefprojecten onder andere focussen op geavanceerde shredder- en extractietechnieken om grondstoffen te recyclen. Als belangrijke technologische innovatie voor de afvalsector noemt Bol de terugwinning van metalen uit afgedankte mobiele telefoons. “Daarin zit naast koper, tin en zeldzame aardmetalen ook goud. De concentratie aan goud in een mobiele telefoon is hoger dan de concentratie aan goud in gouderts. De grote hoeveelheden telefoons die tegenwoordig worden afgedankt, maakt winning interessant.” Ook ziet Bol brood in de waardevolle metalen in het bodemas van afvalenergiecentrales.

Beleidsvoorstellen

Voor de EIP-beleidsvoorstellen heeft Bol de volgende aanbeveling: “Zet geen geavanceerde recyclinginstallatie voor mobiele telefoons in elke lidstaat. Kijk eerst waar dat het makkelijkste kan. Dat betekent dat je mobiele telefoons vrijelijk moet kunnen transporteren over de EU-landsgrenzen.” Ook Freek van Eijk van SITA beveelt een beleidsvoorstel aan: “Zorg dat subsidies voor Oost- en Zuid-Europa niet gericht zijn op beter storten, maar op verwerking volgens de afvalhiërarchie. Als elke Europese lidstaat dezelfde status op het gebied van afvalverwerking zou hebben als Nederland, dan zouden we veel verder zijn”, aldus Van Eijk.
Dat betekent overigens niet dat de Nederlandse afvalsector achterover mag leunen. Van Eijk bepleit samenwerking met producenten op onder meer het vlak van design for recycling en circulaire economie-concepten. Hij is er van overtuigd dat de door het EIP Grondstoffen in gang gezette ontwikkelingen de afvalbranche ten goede zullen komen. Als voorbeeld noemt hij de circulaire economie. “Samen met onze klanten moeten we meer waarde uit het afval zien te halen in de vorm van secundaire grondstoffen, CO2-reductie en nieuwe circulaire economie-banen. Uiteindelijk wil Europa dat door het EIP Grondstoffen de Europese industrie concurrerender wordt.”

"In recycling stoppen we zeker meer energie."
Peter Hoffmeyer - Nehlsen AG
"Nieuwe businessmodellen zijn onderdeel van de EIP-agenda."
Freek van Eijk - SITA
"Je kunt ook naar vervangende grondstoffen zoeken."
Derk Bol - M2I
Visie Vereniging Afvalbedrijven

Het EIP Grondstoffen kan een bijdrage leveren aan de ontwikkelingen van de circulaire economie. De Vereniging Afvalbedrijven neemt deel aan de werkgroep recyling van het EIP en zet in op sturing aan de voorkant van de keten (integraal productbeleid) en het versterken van Europese implementatie van afvalregels door het verbreden van de stortverboden en het inrichten van minimumstandaarden. Zolang veel Europese lidstaten nog sterk afhankelijk zijn van storten, is het volgens de Vereniging Afvalbedrijven van belang naast investeren in recyclen, optimaal gebruik te maken van de bestaande thermische verwerkingscapaciteit voor de verwerking van restafval met bijbehorende mogelijkheden om grondstoffen terug te winnen.